گلمکان،زمرد بینالود
تاریخ و جغرافیای گلمکان و روستاهای اطراف 
قالب وبلاگ

اسجیل یكی از روستاهای زیبا و ییلاقی حاشیه شمالی كوههای بینالود است كه در حدود ۴۰ كیلومتری شمال غربی مشهد واقع شده است. به خاطر موقعیت قرارگیری این روستای كوهپایه‌ای كه در دره‌ای زیبا و سرسبز قرار گرفته دارای آب و هوایی مفرّح می‌باشد. شاید به جرأت بتوان ادعا نمود كمتر جای خراسان دارای این گونه آب و هوای نشاط‌ آور است. از طرفی سابقه سكونت در آن به هزاره اول قبل از میلاد بر می‌گردد. با این وجود متاسفانه این منطقه از دید مسوولین گردشگری به دور مانده و در مورد پتانسیل‌های موجود در آن از جمله چشم‌اندازهای تاریخی و طبیعی برنامه‌ریزی صورت نگرفته است. با توجه به نزدیكی این روستای زیبا به شهر مشهد لزوم هدایت گردشگران به آن انكارناپذیر است و جا دارد مسئولین با یك برنامه‌ریزی دقیق از این پتانسیل بالقوه كه در نزدیكی مشهد واقع شده استفاده نموده و جهت هدایت گردشگران و زائرین به آن تلاش نمایند. در این مختصر نگارنده سعی داشته نگاهی گذرا به پیشینه تاریخی اسجیل داشته باشد. هرچند كه این نوشتار دارای منابع محدودی می‌باشد و بیشتر نظرات و مطالعات میدانی است. ولی نگارنده امیدوار است این مقاله بابی باشد جهت توجه هرچه بیشتر مسوولین و محققینی كه در این زمینه قلم‌فرسایی می‌نمایند

اوضاع طبیعی

الف) موقعیت جغرافیایی: روستای اسجیل در حدود ۴۰ كیلومتری شمال غربی شهرستان مشهد واقع شده است. این روستا با عرض جغرافیایی ۲۷ دقیقه و ۳۶ درجه و طول جغرافیایی ۰۹ دقیقه و ۵۹ درجه با ارتفاع حدود ۱۵۰۰ متر از سطح دریا واقع شده است.۱ در گذشته اسجیل یكی از قراء بلوك گلمكان و بخش طرقبه مشهد بود. در سال ۱۳۶۸ بعد از تبدیل شدن بخش چناران مشهد به شهرستان این روستا جزء بخش گلبهار شهرستان چناران قرار گرفت.

عکس از :حامد اسماعیلی

در كتاب گیتاشناسی ایران جلد سوم نوشته مهندس عباس جعفری در مورد اسجیل این طور نوشته شده است: «اسجیل دهستانی از بخش گلبهار شهرستان چناران و استان خراسان دارای طول و عرض جغرافیایی ۱۷۱ درجه و ۳۰ دقیقه، فاصله آن تا چناران ۲۲ كیلومتر و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۵۰۰ متر می‌باشد. این روستا دارای سه نوع آب و هوای معتدل، خشك و كوهستانی است. این روستا در دامنه شمالی كوهستانی بینالود قرار گرفته و دارای رودخانه می‌باشد.۲

ب) وجه تسمیه: در مورد وجه تسمیه اسجیل اظهار نظرهای فراوانی شده بعضی به آن واژه اِسگِل برخی اِسگیل و عده‌ای اسجیل گفته‌اند. در حال حاضر به زبان محاوره‌ای اهالی روستا آن را اِسگِل و از لحاظ نوشتاری به آن اسجیل می‌گویند. بعضی از عوام معتقدند كلمه اسجیل در حقیقت (اِسگِل) بوده و به معنی مكانی است كه از خشت و گل نبا شده عقیده دارند، قبل از حمله اعراب به ایران (قبل از اسلام) این روستا وجود داشته، و بعد از تصرف این منطقه به وسیله مسلمانان از آنجا كه حرف (گ) یك حرف از الفبای پارسی باستان است و در حروف الفبای عربی وجود ندارد، تغییر اعراب داده و به حرف (ج) تلفظ شده و كلمه اِسگِل تبدیل به اِسجِل و بعدها با اضافه شدن حرف (ی (به اسجیل تبدیل شده است. اسجیل به لحاظ لغوی یعنی جای محكم و بلند و با توجه به موقعیت قرارگیری این روستای كوهستانی، احتمالاً در دوره اسلامی این كلمه به آن اطلاق شده باشد. هرچند كه اظهار نظرهای فوق‌الذكر فاقد توجیه علمی بوده ولی با توجه به بررسی‌های باستان‌شناسی و مطالعه سنگ قبرهای آن باید اذعان نمود كلمه اسجیل از دوره تیموری یعنی قرن هشتم هجری به این منطقه اطلاق شده است .

 روستای اسجیل از لحاظ سابقه تمدنی یكی از قدیمی‌ترین روستاهای منطقه گلمكان و توس محسوب می‌شود. براساس بررسی‌ها و شواهد باستان‌شناسی قدمت سكونت در آن به قبل از اسلام برمی‌گردد و وجود تپه‌های زیاد تاریخی از جمله تپه نخودك*، تپه پیش‌گنبد*، تپه باغ میر*، قلعه كهنه* و برج قلعه* در این روستا حكایت از قدمت دیرین آن دارد. 

به نظر می‌رسد این روستا در طول زمان بر اثر عوامل مختلف طبیعی مانند سیل و زلزله چندین بار جا به جا شده است و احتمالاً سكونت اولیه در آن از تپه نخودك آغاز شده و به تدریج تغییر مكان داده و در تپه پیش‌گنبد (دوره تاریخی ساسانی) مستقر شده‌اند بعد از پایان استقرار در تپه پیش‌گنبد سكونت جدید در قلعه كهنه آغاز شده كه به نظر می‌رسد سكونت در قلعه كهنه در اوایل دوره اسلامی بوده است. در اواسط دوره اسلامی اقوام ساكن در این منطقه به اطراف قلعه كهنه پراكنده شده‌اند. در قرن هفتم هجری (دوره تیموری) سكونت در اطراف زمین‌های شیخ بهشتی ادامه داشته است و این سكونت در قرن هشتم- دهم و یازدهم (دوره صفوی) هجری و حتی دوره نادر شاه افشار ادامه داشته است. در دوره قاجاریه به علت عدم وجود امنیت ناشی از حكومت قاجار- برج قلعه ساخته شد. و اقوام ساكن در اطراف شیخ بهشتی به برج قلعه مهاجرت نمودند برج قلعه یك قلعه استراتژیك دارای حصاری بلند با برج‌هایی برای نگهبانی از اقوام ساكن در آن بوده این برج در بلندترین نقطه روستا قرار دارد جایی كه از سه طرف به دشمن مسلط و ورود به آن از یك طرف میسر بوده است. این قلعه در واقع یك دژ نظامی مسكونی بوده است. از اواسط دوره قاجاریه به تدریج با آمدن امنیت در كشور اهالی ساكن در برج قلعه از آن خارج و در پای آن در كناره رودخانه بناهایی را ساختند. برج قلعه اسجیل واقع در شرق روستای اسجیل شهرستان چناران درفهرست آثار ملی ایران به شماره 19741 ثبت شد.


روستای فعلی دقیقاً در حاشیه رودخانه قرار گرفته و یكی از زیباترین روستاهای حاشیه شمالی كوههای بینالود از لحاظ موقعیت قرارگیری و بافت معماری می‌باشد.

مشاهیر اسجیل:

منطقه اسجیل از اوایل قرن هشتم هجری (دوره تیموریان و یا اندكی پیش از آن) مركز حضور و آموزش و ارشاد بسیاری از عرفا بوده است و به همین اعتبار و به دلیل تداوم این كیفیت همیشه مورد توجه اهل عرفان و تصوف و سیر و سلوك و كشف و شهود عرفانی بوده است. اگرچه شهر توس از همان قرون اولیه اسلامی (قرون ۴ و ۵ هجری) با وجود مشاهیری چون ابوعبیدا… استروغبذی و سپس شیخ ابوالقاسم طوسی و … از مراكز عمده حضور و زندگی درخشان بسیاری از عرفا بوده است ولی ظاهراً پس از حمله مغول به شهر تابران توس و سپس تیموریان و در نتیجه صدمات جبران ناپذیر اقتصادی و اجتماعی وارده دره‌های شمالی كوههای بینالود به ویژه اسجیل و گلمكان به دلیل ییلاقی و خوش آب و هوا بودن ملجأ و مأمن و در واقع مكان بسیار مناسبی برای حضور علما و عرفای توس بوده است. شیخ محمدخالد اسجیلی: او بی‌تردید از اجله عرفای توس در قرن هشتم هجری بوده است. شأن و مرتبت معنوی وی از ابراز ارادت مولانا رضی‌الدین علی مایانی و واقعه ختم قرآن بر سر مزارش در جریان شیوع «وبای عظیم» توس در نیمه دوم قرن هشتم كاملاً آشكار است. این قصه در قسمت روستای نوزاد آورده شده است .

احتمالاً شیخ محمدخالد اسجیلی در مكتب سمنانیه اجازه ارشاد داشته است. سر سلسله مكتب سمنانیه شیخ علاءالدوله سمنانی (احمدبن محود البیابانكی فوت ۷۲۶ ه) بوده است. كه در سمنان سیر و سلوك و كشف و شهود داشته است. و بعدها مریدانی چون شیخ وجیه‌الدین عبداله …غرجستانی در نیشابور و شیخ خلیفه (مولانا شمس‌الدین خلیفه) (مقتول ۷۲۶ ه) در سبزوار از او اجاره ارشاد داشتند. . با این حال شیخ محمدخالد اسجیلی كه در محل معروف است به شیخ بهشتی نیز می‌تواند وجهی باشد در باب این گروه كه بایستی در آن تأمل و احتیاط نمود  .

به کوشش:حسن نامی

 

  سد اسجیل

 


برچسب‌ها: روستای اسجیل
[ جمعه بیست و یکم دی 1386 ] [ 17:37 ] [ اعظم خان لاری ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.
درباره وبلاگ

اعظم خان لاری
مولف کتاب "گلمکان"
مدیر اولین وبلاگ در باب گلمکان شناسی
لیسانس زبان و ادبیات فارسی
ایمیل: golmakane@gmail.com
امکانات وب


ابزار آخرين نظرات

تماس با ما آگهی استخدام,استخدام دولتی,استخدام 93,استخدام بانک,استخدام آموزش پرورش,استخدام استانداری ها,استخدام مهندس